سوابق فرهنگى خاورميانه مقارن تشكيل حكومت هخامنشيان در حدود سال 700 ق . م . پارسيان در ناحيهء « پارسوماش » واقع در كوههاى فرعى سلسله جبال بختيارى ، در شرق شوشتر ، مستقر شدند و در اين ناحيه كه همواره بخشى از حكومت عيلام بود تحت قيادت هخامنش حكومت كوچكى تأسيس كردند . در اين ايام كه آشور سرگرم مبارزه با حكومت عيلام بود ، « هخامنش » و « چيش‌پيش » پسر او از فرصت استفاده كردند و منطقهء نفوذ خود را وسعت بخشيدند و بتدريج از تابعيت حكومت عيلام و مادها سرباز زدند . كورش اول ( حدود 640 - 600 ق . م . ) تنها شاه بزرگ پارسوماش و ناحيهء انشان و پارس نبود بلكه او با كاردانى و سياست عاقلانه‌اى كه داشت ممالك وسيعى را ضميمهء حكومت خود كرد . كورش و داريوش در دوران پادشاهى خود وسيعترين شاهنشاهى را در تاريخ جهان پديد آوردند . كشور آنان شامل بين النهرين ، سوريه ، مصر ، آسياى صغير ، شهرها و جزاير يونانى و قسمتى از هند بود . ممالكى كه نام برديم ، قرنها پيش‌ازآنكه حكومت جوان هخامنشى روىكار آيد ، داراى تمدن و فرهنگى بودند كه از جهت عمق و استحكام با تمدن قوم جوان و پرحرارت پارس كه بتازگى در اجتماع ملل خاور نزديك قدم گذاشته و از راه كشورگشايى نام و نشانى كسب كرده بود ، قابل قياس نبود . چون نظر ما در اين كتاب نشان دادن سهم حقيقى ملت ايران در تمدن و فرهنگ جهانى است براى آنكه از عدالت و بيطرفى دور نشويم بايد نظرى اجمالى به تمدن كشورهاى همجوار ايران بيفكنيم و زبده و خلاصه‌اى از آثار تمدن اقوام مزبور را بيان كنيم تا در مقام مقايسه ، خوانندگان بتوانند به موقعيت و ارزش واقعى قوم ايرانى در بناى تمدن و فرهنگ جهانى واقف گردند . دكتر گيرشمن ضمن بحث دربارهء شاهنشاهى هخامنشى مىنويسد كه : اگر هخامنشيان پس از تسخير خاور نزديك اين ممالك را با سطح تمدن مخصوص خود تطبيق مىدادند سير قهقرايى به‌شمار مىرفت . آنان از تفوق تمدنهاى قديم آگاه بودند . بنابه استقلال داخلى وسيعى كه در زمان كورش اعطا شد و بنابر سياست زيركانهء داريوش ، اين فرهنگهاى قديم محفوظ ماندند و شايد هم در توسعه و ثبات و استقرار مملكت مؤثر شدند . در سراسر تاريخ شاهنشاهى ، اين فقدان تعادل ، ضعفى پنهانى و گاهى خطرناك بود و در برابر تمايلات توسعه‌طلبانهء قوم جوان و پرحرارت پارس ، اين ناهم‌آهنگى يكى از علل شكستهاى بزرگ و سقوط نهايى به‌شمار مىرود . « 1 »

--> ( 1 ) . ايران از آغاز تا اسلام ، پيشين ، ص 117 .